-->
Məqalələr



Sorğu


Vəhhabiləri Azərbaycan üçün təhlükə hesab edirsinizmi?

Bəli (315)
Xeyr (192)
Bilmirəm (29)



ARXİV
Dost saytlar
Sayğac

free counters

Türk Dünyasında Novruz bahar bayramı
Şiriftin ölçüsünü dəyiş

Güllü Yoloğlu
tarix elmləri doktoru

        Bu gün Novruz bahar bayramı Türk Dünyasının mənəvi birliyinə şərait yarada bilən milli bayramdır. Əlbəttə bahar bayramının birləşdirici özəlliyini görən bəzi başabəla «alimlər», «din adamları» onu müxtəlif rəvayətlərlə bu və ya digər etnik qrupa və təriqətə bağlayaraq insanların bayramın əsl mahiyyətini anlamlarına mane olmuşlar. Artıq Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra bütün xalqlar milli adət-ənənə və mərasimlərinin dirçəldilməsi üçün müəyyən səylər göstərməyə başladılar. Məlum oldu ki, Türk xalqlarının, demək olar ki, hamısı bahar bayramını bu və ya digər adlar altında keçirmişlər. Hətta uzun illərdən bəri Novruzun bölücü terror təşkilatlarının əlində siyasi alətə çevrildiyi, Novruz tonqalının qarmaqarışıqlığa yol aça biləcək bir «silah» sayıldığı Türkiyənin özündə belə ələvi-bektaşilər imam Əlinin doğum günü olaraq, kürdlər üsyan günü olaraq (İrandakı zalım padşaha qarşı duran Dəmirçi Gave – Kava rəvayəti), Qars, İğdır və digər bölgələrdə yaşayan Azərbaycan Türkləri, Toros türkmənləri, Taxtaçı türkmənlər, Cənub-Şərqi Anadolu Türkləri arasında bu bayram keçirilmişdi. Səlcuqlu vəziri Nizamülmülk astronomlara hazırlatdığı və Sultan Məlikşaha ithaf etdiyi Təqvim-i Cəlali deyilən Günəş təqvimində qədim ənənəyə uyğun olaraq Novruzu birinci gün kimi təsbit etdirmiş, bununla vergi sistemində də qayda-qanun yaratmışdı…
        Sonralar Osmanlılar da, Şərqi və Cənub-Şərqi Anadoluda Ağqoyunlular da həmin sistemdən istifadə etmişlər. Bir sözlə, Sasanilər, Abbasilər, Böyük Səlcuqlular, monqollar, Səfəvilər, Osmanlılar, bütün Orta və Mərkəzi Asiya ölkələri bahar bayramını, yazın gəlişini, Günəşin çıxmasını qeyd edirdilər. Günəş Qoç bürcünə girəndə, Osmanlı sarayında həkimbaşının hazırladığı və içinə müşk, ənbər, baharatlar, ədvalar qatdığı Nevruziyə deyilən məcun və ya şirni yeyilirdi. XX əsrdə Mustafa Kamal Atatürk 1922-ci il martın 22-də Ankarada - Keçiörəndə Novruz şənlikləri təşkil etdirmiş, özü də şəxsən bu məclisdə iştirak etmişdir. Sonralar, təxminən 1985-ci ilədək daxildəki bəzi etnik qrupların Novruz şənlikləri vaxtı Türklər arasında törətdikləri qətl hadisələrinə görə, xalq bu bayramdan müəyyən qədər uzaqlaşmışdır… bu və ya digər adla keçirilmişdi. Uzun illər Novruzun ayrı-ayrı topluluqlar tərəfindən özəlləşdirilərək müəyyən siyasi tələblərdə vasitəyə çevrilməsi Novruz günlərini Türkiyə əhalisinin böyük bir hissəsində qorxu və həyəcan günləri etmişdi.
        Bir çoxları «Novruz»un fars kəlməsi olduğunu əldə bayraq edərək onu irandillilərə bağlayır. Lakin «bayram» sözünün Türklərə aid olduğunu Mahmud Kaşğari də təsdiqləyir. Fars dilində isə bayrama «eyt» deyirlər. O da məlumdur ki, çox yerdə «bayram yaxınlaşır», «bayram gəlir» deyəndə, ilin, ayın son gecəsinin, il başının, yaz bayramının gəlişi nəzərdə tutulurdu. Əslində Novruz kəlməsinin formal ad olduğunu aşağıda daha aydın görmək imkanımız var.
        Uzun zaman bir çox şaman ayinləri, mərasimləri, bayramları Azərbaycanda və digər Türk bölgələrində bu və ya digər dinlə bağlanılaraq yaşamışlar. Müsəlman və qeyri-müsəlman Türklər arasında geniş yayılan, təbiətin, həyatın canlanması, yeni ilin başlanğıcı, heyvandarlıq və əkinçiliklə sıx bağlı olan bahar bayramı həmin xalqların həyatında bu və ya digər adlar altında qeyd olunmaqla bərabər, həm də müxtəlif vaxtlara təsadüf edir. Bunun da əsas səbəbi odur ki, hər yerdə iqlim şəraiti eyni olmadığı kimi, təbiətin canlanmasının müşahidə olunduğu vaxt da eyni deyil. Məsələn, qışın uzun keçdiyi, qarın, buzun gec əridiyi bölgələrdə yaşayan saxa (yakut) («Isıax») və xakas Türkləri («Tun Payram») iyun ayının 21-22-də Günəşin «dirilməsi»ni, təbiətin oyanmasını bayram edir, «Günəşə tayığ» (qurban) kəsirlər.
Bununla belə, əksər xalqlarda bahar bayramının keçirilməsi fevral və mart aylarına düşür. Əgər Qəməri təqvimlə xalqlarımız bu bayramı martın 9-da keçirirdilərsə, Günəş təqviminə görə aradakı 13 gün fərq üzündən martın 21-də keçirməyə başladılar. Bununla belə bu gün də Türk dillərində martın 9-u ilə bağlı bir sıra deyimlər var: «Baba hesabından martın doqquzu». Kipr Türklərində «Martın 9-u» bayramı adı ilə tanınan yaz bayramı və s.
        İl başı bayramı Yerin Günəş ətrafındakı hərəkətilə bağlıdır. Məlumdur ki, 21 marta qədər Günəş ekvatordan cənubu, yəni cənub qütbünü işıqlandırırdısa, bayram günü onun şüaları şaquli istiqamət alır, gecə ilə gündüz bərabərləşir və artıq 22 martda Günəş şimal yarımkürəni nisbətən daha çox işıqlandırmağa başlayır. On iki heyvanlıq Türk təqvimində də il başı marın 21-nə düşür.
        Novruz bayramının başqa adlar altında yaşamasını qaraçay-malkarlılar arasında daha aydın görürük. Bayramı qışla baharı bir-birindən ayıran 21-25 martda keçirən qaraçay-malkarlılar bu aya «Totur ayı», bahar bayramının özünə isə «Qollu», «Qutan», «Saban Toy», «Teqri Toy», «Hardar», «Erireq» deyirlər. Novruz bayramı Bosniya Türkləri («Sultan-i Navruz»), Kipr Türkləri («Mart dokuzu»), Rumıniyanın Türk-tatar topluluğu («Navrez»), Qərbi Trakya Türkləri («Mevris»), Qafqaz və Orta Asiya, Qaqauz Türkləri («Martacık» və ya «İlk Yaz Yortusu»), Qazaxıstan Türkləri («Nevruz – Ulus») və b. arasında da böyük coşqu ilə keçirilir. Altay Türkləri martın 18-25-i arası «Çılqayak», «Çalkandu Boyu» və ya «Çıl Bazı» («İl başı») bayramı, Tıva Türkləri fevralın sonu – martın əvvəlində «Şaqaa» bayramı, Çindəki uyğurlar «Kış zimistanni koğlaş», yəni qışın qovulması adlandırılan Novruz bayramı keçirirlər.
        Bol bayram süfrəsi, falabaxmalar, qapı pusmalar, güləş, at yarışı, şamanın və ya el ağsaqqalının alqışları, ağartı, hədiyyə, barış, bərabərlik, əkinçiliklə məşğul olan Türklərdə səməni, heyvandarlıqla məşğul olanlarda evdə suya qoyulmuş bar verən ağacın budağı, quzu və çəpişlərin bağlandığı «xöne» və «çele»lər, od, ocaq bu bayramın ayrılmaz hissələridir.
        Novruz tonqalı. Od, ocaq Türk xalqlarının inanc sisitemində özünəməxsus yeri olan məfhumdur. İlkin inkişaf dövründə od Günəşin yerdəki rəmzi sayılırdı. Göydən yerə şimşəklə gələn od təbiət hadisələrini izah etməkdə aciz olan insanlar arasında qeyri-adi gücə malik bir canlı kimi anlaşılırdı. Onlar oddan qorxur, onun əhəmiyyətini (istisini, işığını) dərk edir, onu qoruyur, ona hörmət edirdilər. Təbii ki, bütün bunların Zərdüştlə, atəşpərəstliklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əksinə, insanların özündən əvvəlki inanc sistemini yaxşıca öyrənən Zərdüşt onlardan öz fəlsəfəsində istifadə etmişdir. Soyuq qış axşamları ocağın başına yığışan insanlar bir-birinə daha da yaxınlaşır, yavaş-yavaş ocaq ailənin rəmzinə çevrilməyə başlayır. Odun inanc sistemindəki əsas funksiyalarından biri də onun paklaşdırıcı, təmizləyici, safladırıcı qüvvəsinə inamdır.
        Məlumdur ki, qədim Türklərdə, o cümlədən də göy oğuzlarda oda, onun təmizləyici, saflaşdırıcı qüvvəsinə inam o qədər güclü olmuşdur ki, hətta düşmən tərəfin sərkərdəsi danışıq üçün gələndə qarşı tərəfin alaçığının qabağında qalanmış tonqalın üstündən keçməli olurdu. Yalnız bundan sonra onun alaçığa girməsinə icazə verilirdi. Od düşmənin ürəyində bütün kin-küdurəti, düşmənçilik hisslərini, qara qüvvələri məhv edirdi. Şamanlar da ayinə başlamazdan əvvəl dünqürü, ayaqqabını ocağın tüstüsünə verirdilər. İnama görə, ocağın tüstüsü qarşıdakı şər qüvvələrlə döyüşdə şamana və dünqürünə güc verir.
        Şamanların müxtəlif xəstəlikləri odla müalicə etmələri, xəstəni odun üstündən keçirmələri, ocağın başına fırlatmaları, öz bədənlərindəki şər qüvvələri təmizləmək üçün közün üstündə ayaqyalın gəzmələri və nəhayət, xalqımızın Novruz bayramı vaxtı tonqal üstündən atılması odun saflaşdırıcı qüvvəsinə inamla bağlıdır. Bu adət köhnə ildən canımıza yığılan ağrı-acıdan təmizlənmək, yeni ilə, yəni tonqalın o tayına sağlam, təmiz qədəm qoymaq arzusundan irəli gəlir və sözsüz ki, qədim inamın izlərindəndir.
        Odun paklaşdırıcı, saflaşdırıcı və təmizləyici qüvvəsinə inamın izlərinə tarixi mənbələrdə də rast gəlinir. İ. Kafesoğluya və Ə. Cəfəroğluya istinad edən Prof. Dr. Abdulhaluk M. Çay da özünün «Türk Ergenekon bayramı Nevruz» (1991) kitabında bu məsələ ilə bağlı yazır ki, Bizans imperatorlarından olan Jistinin elçisi Zemarkos 568-ci ildə Göy Türklərin yanına elçi sifətilə getdiyi zaman Türklər elçi heyətini böyük tonqalların alovları üzərindən keçirərək yaman ruhlardan, şər qüvvələrdən təmizləmişlər. Kumanlara elçilik məqsədilə getdiyi zaman Kuman hökmdarı Batanın sarayında qəbul edilmədən öncə Plano de Karpini və elçilik heyəti də iki tərəfdən gur yanan tonqalların arasından keçirilərək şər qüvvələrdən təmizlənmişlər.
        K. İnostrantsevə görə, Türklərin hökmdarı ilin müəyyən bir günündə böyük bir tonqal qalatdırar, qurbanlar kəsdirər, alqışlarla böyük bir bayram  keçirərdi. Qalanan ocağın, tonqalın alovu göylərə yüksələndə, onun rəngi ilə gələcəkdə baş verə biləcək bəzi hadisələrdən və onların nəticələrindən xəbər tuta bilirdilər. Əgər alov yaşıldırsa, ilin bərəkətli və yağmurlu olacağı düşünülürdü. Ağ rəngli alov qıtlıq əlaməti idi. Alovun sarı olması xəstəlik olacağına, qara rəngə boyanması isə hökmdarın ölümünə və ya uzaq səfərə gedəcəyinə işarə idi. Qırmızı rəngə boyanan alovun dilləri savaş olacağından xəbər verirdi. Çin qaynaqlarından alınan məlumata görə isə, rəngindən asılı olmayaraq, əgər mızraqların ucunda atəş peyda olursa, bu, qarşıdakı savaşın uğurla nəticələnəcəyindən xəbər verir. G. İnostrantsev «bu xəbərin aid olduğu ulusun Türk ulusu olması çox mümkündür»   deməklə odla fala baxmanın, əsasən, Türklərə aid olduğunu bir daha vurğulamışdır.
        Bütün bu misallar bir daha sübut edir ki, odun şamanizmdən gələn təmizləyici gücünə inam tək sadə insanlar arasında deyil, eyni zamanda hakim dairələrdə də geniş yayılmış, hətta dövlətlərarası münasibətlərdə belə özünə yer almışdır. Çünki qədim dövrlərdə tayfa başçısı olan şamanlar sonralar dövlətçilik ənənələrinin inkişaf etdiyi zamanlar öz yerlərini hökmdarlara versələr də, dövlətdəki məsləhətçi, kahin, fala baxan, müalicə edən, dövlət əhəmiyyətli tədbirləri yönləndirən, təbiət hadisələrinə təsir edə bilən şəxs kimi öz funksiyalarını qoruyub saxlamışdılar. Biz bunu «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarından da görürük: Dədə Qorqud da «oğuzun… təmam bilicisiydi, - nə diyərdisə, olurdı. Ğaibdən dürlü xəbərlər söylərdi. Həq təala anın könlünə ilham edərdi…» Qorqut ata ayıtdı: «Axır zəmanda xanlıq gerü - Qayıya dəgə, kimsənə əllərindən almıya. Axır zəman alıb qiyamət qopınca bu didügi Osman nəslidir. İşdə sürilib gidə-yürir»… və dəxi neçə buna bənzər sözlər söylədi…»
        Dədə Qorqud həm də oğuz elinin, oğuz bəylərinin məsləhətçisi, ağsaqqalı idi. O, «Çalırsan, əlün qurısun!» deməklə Dəli Qarçarın «əli yuqarıda asılı qaldı. Zira Dədə Qorqud vilayət issi idi, diləgi qəbul oldı». Sonra da «dua eylədi. Dəlinin əli həq əmrilə sapasağ oldı».
        Odun üzərindən atılma, keçmə kimi qədim adətin heyvandarlıqla məşğul olan Türklərin həyatında yeri daha çox görünür. Çobanlar, ədətən, yayla zamanı sürüləri bir-bir tonqalın üzərindən keçirərək yola çıxırdılar. Nənə-babalarımız körpə yaşlarından uşaqlarda oda, ocağa məhəbbət, hörmət hissi aşılayırdılar. Hələ ətrafda baş verənləri o qədər də dərk etməyən, odun, ocağın insanların həyatındakı həm praktik, həm də mənəvi yerini anlamayan azyaşlı uşaqların ocağı qurdalamamaları, ona çox yaxın getməmələri, əllərinə keçəni oda atmamaları, odu söndürməmələri üçün yaşlılar həmişə onlara deyirdilər: «Odla oynama, yoxsa gecə yatağını isladarsan!» Gecə yatağını islatmaq və ertəsi gün bütün uşaqların gülüş hədəfinə çevrilmək istəməyən uşaqlar ocağa ehtiyatla yanaşır, onu oyuncağa çevirmirdilər.
        Meksikada, Avstraliyada, Afrikada, Amerikadakı qızıl dərili hindular arasında da təmizləyici, paklaşdırıcı bir qüvvə kimi sayılması bir daha od kultunun insanların ilkin inkişaf dövrlərilə daha sıx bağlı olduğunu göstərir. Avropadakı od bayramlarından bəhs edən Ceyms Frezer yazır: «Ta qədim zamanlardan Avropada belə bir adət var: ilin müəyyən günlərində kəndlilər tonqallar qalayır, onların ətrafında rəqs edir və ya üstündən tullanırlar».
        Odla, atəşlə bağlı Şimali Avropada keçirilən bir çox bayramların kökünün xristianlıqdan əvvəlki dövrlərə aid olduğunu yazan C. Frezer ayrı-ayrı yerlərdə bu bayramların müxtəlif vaxtlarda keçirildiklərini də qeyd edir. Belə bayramlara Fransanın şimalında, Almaniyanın bir çox yerlərində rast gəlinən Böyük Post (oruc) atəşlərini, katoliklərdə qeyd olunan Pasxa odlarını, Şotlandiyanın şimal tərəfində yayılan Beltan odlarını və başqalarını misal göstərmək olar.         C. Frezerə görə, bu bayramların keçirilməsi zamanı oddan istifadə əsasən onun təmizləyici qüvvəsinə inamdan irəli gəlir. «Bütövlükdə tonqal ayinlərinin təmizləyici nəzəriyyəsi daha həqiqətəuyğun və əsaslı görünür, nəinki Günəşlə bağlılığı kimi ona zidd nəzəriyyə». Bu da, təbii ki, qədim dövlərdən günümüzəcən od kultu ilə bağlı ayinləri, adətləri qoruyub gətirən şamanlar və şamançılıqla daha çox bağlıdır. Şamanizmi bəşəriyyətin bütün dinlərindən, tibbi və psixoloji fənlərindən qədim sayan ABŞ alimi, psixoloqu Rocer Uolş əsrlər boyu dillərin, dinlərin və ictimai həyatın bu qədər dəyişməsinə baxmayaraq şaman təcrübəsinin, demək olar ki, dəyişmədən günümüzəcən gəldiyinə heyrət etməyə və Sibirdə, Şimali və Cənubi Amerikada, Avstraliyada, Afrikada ilkin formasını qoruyub saxlayan, müxtəlif dillərdə danışan şamanların (xam, çam, qam, kam, şaman, porxan, şeşen və s.) olmasından şamanizmin ən azı iyirmi min il əvvəl yarandığı qənaətinə gəlir. Bu qədər uzaq dövr bir daha insanların bir yerdə yaranıb yer üzünə yayıldığı fikrini qəbul etməyə imkan verir. Əgər əvvəllər Afrika, Şimali və Cənubi Amerika, Avrasiya, Avstraliyanın da bütöv olduğunu nəzərə alsaq, bu yayılma (miqrasiya) prosesini təsəvvür etmək bir o qədər də çətin olmur. Əks təqdirdə antropoloji məktəbin nəzəriyyəsini qəbul etmək zorundayıq, yəni insanlar cənubda da, şimalda da Günəşin işıq və istilik mənbəyi olduğunu bilirlər. Bunu bilmələri üçün onların heç də bir-biri ilə təmasda olmaları vacib deyil. İnsan hər yerdə insandır və ətraf aləmi hər yerdə eyni cür qəbul və dərk edir. Bu da bütün insanların bir qayda olaraq eyni anatomik quruluşa malik olmalarından irəli gəlir…
        Beləliklə, odun, ocağın, alovun insanların ilkin inkişaf dövründən üzü bu yana dünyanın bir çox xalqlarının arasında yayıldığı göz önündədir. Araşdırmalar zamanı odun çeşidli funksiyaları da üzə çıxır: od Günəşin yerdəki rəmzidir, od birlik, mehribanlıq rəmzidir (ailə ocağı); od canlı varlıqdır; od gələcəkdən xəbər verə bilir; od təmizləyici, paklaşdırıcı, saflaşdırıcı, qoruyucu gücə malikdir. Tonqalın müxtəlif xalqlarda ilin müxtəlif vaxtlarında qalandığını, üzərindən insanların və hətta ev heyvanlarının keçdiklərini və ya keçirildiklərini nəzərə alsaq, C. Frezerin fikrinə şərik olaraq bu tonqalların odun təmizləyici qüvvəsinə, gələcəkdən xəbər verə bilmə xüsusiyyətinə inamla daha sıx bağlı olduğunu söyləyə bilərik. Elə Novruzda da tonqalın üstündən tullanarkən deyilən «Ağırlığım, uğurluğum oda», «Sarılığımı al, qırmızılığını mənə ver!» və s. kimi sözlər dediklərimizi bir daha sübut edir. Deyilənlərdən əldə olunan nəticə bir daha sübut edir ki, odun, ocağın, tonqalın önəmli yeri olan Novruz bayramı şamanizmin İslam aləmində yaşayan izlərindəndir.
        Sovet dövründə, xüsusilə də, XX əsrin 30-cu illərində Bahar bayramını xalq arasında təbliğ edən ziyalılar təqiblərə məruz qalırdılar. Məsələn, Qazaxstanda öz çıxışlarında və məqalələrində bu bayramın keçirilməsinin lazımlığını qeyd etdiklərinə görə, Şaken Sayfulin, Sultanbek Kojonov və başqaları cəzalandırılmışdılar. Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra xalqlar köklərinə dönməyə başladılar. Əski Sovetlər Birliyindən Türkiyəyə gedən tələbə, müəllim və başqalarının sayəsində Anadoluda da Novruz bayramı dirçəldilməyə başlandı.
        Haqqında danışdığımız Türklər müxtəlif dinlərə (İslam, xristianlıq, lamaizm, şamanizm və s.) xidmət etdiklərinə görə, sonradan qəbul edilmiş və ya etdirilmiş dinlər də bu bayrama öz təsirlərini göstərmiş, onu özününküləşdirməyə çalışmışlar. Lakin bütün bunlara baxmayaraq Novruz bahar bayramı hər il daha böyük ruh yüksəkliyi ilə keçirilir.
        Hər yerdə iqlim şəraiti, təbiətin canlanmasının müşahidə olunduğu vaxt eyni olmasa da, əksər xalqlarda bu bayramın keçirilməsi fevral və mart aylarına düşür. Belə ki, yeni il Moldova rumınlarında martın 1-də («Mertsişor»), tıvalarda fevralın sonu - martın əvvəllərində («Şaqaa»), monqollarda yanvarın ortası və martın əvvəllərində («Tsaqan sar») qeyd olunur. Sibir Türklərinin yeni il bayramları öz rəngarəngliyi ilə maraq doğurur.
        Çılqayak.  Altay Türklərinin bir-birindən maraqlı bayramları sırasında Çılqayak bayramının özəl yeri var. Bu bayram on iki heyvan sikli təqviminə görə Tuulan Ay adlandırılan mart ayının 18-25-i arası, Ay hilal şəklinin alanda keçirilir. Əgər bu vaxt Ay hilal şəklini almazsa, bu yaxşı əlamət sayılmaz, yaman ruhların Ayı tutduğu düşünülərdi. Xalq arasında Çılqayak bayramına «Çalkandu Boyu» bayramı da deyirlər. Baharın gəlişi, təbiətin canlanması, yeni bir ilə qədəm qoyma bayramı sayılan Çılqayakda müxtəlif oyunlar oynanılır, yarışlar keçirilir, mahnılar oxunur, çeşidli yeməklər bişirilir.
        Isıax. Saxa Türklərinin yeni il bayramı Isıax adlanır. Bu bayram qışın uzun keçdiyi digər Türk bölgələrində olduğu kimi, iyun ayının 21-22-də keçirilir. Bu gün ilin ən uzun günüdür. Isıax bayramının keçirildiyi günlər qar-buz əriyir, baharın gəlişi hiss olunur. Böyük şadyanalıqla keçirilən bayrama ağ şamanın alqışlarla törənin keçiriləcəyi meydana və qalanmış tonqala içki səpməsi və meydanı paklaması ilə başlanılır. Ağ şaman ocağın üstündən ayaqyalın keçir, ötən ilin pislikləri təmizlənir. Təbii ki, adi insanlar şaman kimi ocağın üstündən ayaqyalın keçə bilməzlər. Ona görə də onlar tonqalın üstündən tullanmaqla paklanırlar. Hamı dilək diləyərək xüsusi düzəldilmiş ağaca al-əlvan parçalardan cırılmış iplər bağlayır. Ağ şamanı törəndə bakirə qızlar və oğlanlar da müşayiət edir və qadınların övladları olmasına yönəldilən ayinlər icra edirlər. İqlim şəraitini nəzərə alan saxalar ili yay və qış olaraq iki yerə bölürdülər. Isıax qışın bitib yayın başlandığı bayramdır. Bayramda olonxosut yarışları keçirilir, osuoxay rəqsi ifa edilir. Olonxosut yarışında saxa igidləri iri qaya parçalarını qaldıraraq çiyinlərinin üstündən arxaya tullayırlar. Güc tələb edən bu yarış Sibirin digər xalqları arasında da geniş yayılmışdır. Osuoxay rəqsi isə hamı yeyib içdikdən sonra başlanır. Barmaqlarını bir-birinə keçirən saxalar çiyin-çiyinə tonqalın ətrafında saatlarla halay çəkirlər. 1991-ci ildə Saxa Respublikasında Isıax bayramı rəsmi bayram kimi qəbul olundu və həmin gün tətil elan edildi.
        Tun Payram. Cənubi Sibirin qədim sakinlərindən olan xakasların bahar və yeni il bayramı olan Tun Payram uzun zaman xalqın məişətindən çıxarılmışdır. Buna da əsas səbəb rusların bu bölgədə ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasətini daha məharətlə həyata keçirmələri ilə bağlanılır. İstər Çar Rusiyası, istərsə də sovet dönəmində bu yerlərə köçüb gələn ruslar özlərilə yabançı bayramlar gətirdilər. Rus qızları ilə evlənən xakasların dədə-baba bayramları ailədə qeyd olunmadı. Yavaş-yavaş xalq öz bayramını unutmağa başladı. Lakin son zamanlar kökə qayıdışla bağlı xakas ziyalıları arasında bu bayramı dirçəltməyə meylli qüvvələr meydana çıxdı. Bunlara Xakasiya Yazıçılar Birliyinin sədri Qalina Kazaçinovanı, onun müavini və Xakasiyadakı dörd kam cəmiyyətindən birinin sədri Valentina Tatarovanı və başqalarını misal göstərmək olar. Onların səyi və qayğısı nəticəsində Xakasiyada Tun Payram dirçəldildi. Hər il iyun ayında Böyük Məzarlıq çölünün ortasındakı Bazı adlanan yerdə ümumxalq bayramı olan Tun Payrama minlərlə adam axışır, at yarışına, xüreşə baxır, xaycıların çıxışlarına qulaq asırlar. Son vaxtlar Abakandan aldığım məlumata görə, V. Tatarovanı ruhi xəstə kimi müalicə edirlər. Onun xalqı üçün, milli bayramların, dinin dirçəldilməsi, Arkadi Qaydarın Xakasiyada törətdikləri vəhşiliklər haqqında əldə etdiyi materiallardan, bədii əsərlərindən, məqalələrindən sonra ruhi xəstə elan olunması heç də təəccüblü deyil. Xakaslar adətən, iyun ayının 21-22-də Günəşə tayığ (qurban) mərasimi keçirirlər. Böyük coşqu və müxtəlif əyləncələrlə, ayinlərlə müşayiət olunan bu mərasimin də, digərlərində olduğu kimi, əsas iştirakçıları şamanlar idilər. Bu gün Xakasiyada bir neçə şaman cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. Bu da artıq xristianlığa «yox» deyən xakasların əski inanclarına dönmələrinə sübutdur…
        Şaqa. Tıva Türklərinin mövsüm mərasimləri arasında bahar, yeni il bayramı olan Şaqaanın ayrıca yeri var. Bayramın adı, yəni Şaqaa sözü sonralar monqollardan götürülərək Tsaqan sar bayramının adının təhrif olunmuş şəkli olsa da, mahiyyət etibarilə Novruz bayramına çox yaxın olan bu mərasimin kökləri daha qədimlərə gedib çıxır. Əvvəllər zərdüştlüyün geniş yayıldığı ərazilərdə, İslamın hakim mövqe tutduğu bölgələrdə olduğu kimi, burada da din öz təsirini göstərərək Şaqaaya bir sıra lamaizm ünsürləri qoşmuşdur. Tıva ərazisində lamaizmin XIII əsrdən yayılmağa başlamasına baxmayaraq o, XVII əsrdə rəsmi olaraq qəbul edildi. Bununla belə, lamaizm tıvaların həyatından şamanizmi tam sıxışdırıb çıxara bilməmişdir. Şamanlar (xamlar) xalqın həyatının bütün sahələrində olduğu kimi, Şaqaa bahar bayramında da lamalarla yanaşı iştirak edirlər. Tıva alimi M. Monquşun yazdığına görə, bahar bayramının başlanğıcı müxtəlif vaxtlara təsadüf edə bilər. Məsələn, yanvarın sonuna, fevralın sonuna. Xalq yaradıcılığının əvəzsiz bilicisi, tıva xalq yazıçısı S. Sarıq-ool (1908-1983) isə Şaqaanın martın 1-də keçirildiyini göstərir. Şaqaanın qeyd olunduğu vaxt sakral vaxt kimi qəbul olunaraq keçmişlə gələcəyi həm birləşdirən, həm də ayıran, kənd təsərrüfatı işlərinin başlandığı bir dövrə düşür. Bayrama hazırlıq hələ qışın əvvəllərindən başlanır. Aallar qışlağa köçəndə, ən yağlı qoyun və ya keçi kəsilir, doğranıb qarının içində qarlı, buzlu yerdə qazılmış çalaya basdırılaraq dondurulur və Şaqaa üçün saxlanılır. Buna «dooramçı» deyilir. Əti ona görə qabaqcadan hazırlayırlar ki, yaza köklüyünü itirən heyvanların əti əvvəlki tək ləziz olmur. Şaqaaya bir neçə gün qalmış bütün aalı, öqün (keçə alaçıqların. Müqayisə et: öq-öy) içini, çölünü toz-torpaqdan təmizləyir, qab-qacağı, pal-paltarı yuyur, yorğan-döşəyi çırpır, bacanın keçə örtüyünü açır, tüstü dağılanacan öqün havasını dəyişir, yerə salınan keçə döşəməni (şirteki), xalça-palazı, dəri xurcunları, ayaqqabıları bayıra çıxarırlar. Gənclər sürüşkənləri təmizləyir, yellənçəklər düzəldir, aalın arxa tərəfində (bəzən bir aalda dörd-beş öq olurdu) iki hündür qar təpəsi yığır, onun da başına iki ağac sancır, daşlardan tonqal üçün yer düzəldir, köhnə əşyalardan, zir-zibildən tonqal qalayırlar. Bu yır-yığışda qədim inamların izləri görünür. Belə ki, ev, həyət murdar, pis şeylərdən azad edilməli, onlar köhnə ildə qalmalıdırlar. Təzə ildə hər şey gözəl, təmiz, səliqəli olmalıdır. Lamaist tıvalar üstünə burxanlar qoyulmuş balaca masanın (burxan şireezi) üstündəki çıraqları (tunc camlarda yağ və qoyun yunundan piltə) yandırırlar. Yeni ildə çıraqların yandırılması Asiya xalqlarında müxtəlif məna daşıyır. Bu, burxanlara qurban kimi də, gələcəyi bilmək üçün fala baxmaq kimi də (alovun gurluğu və gec sönməsi ilin necə olacağından xəbər verir), Günəşə sitayiş, yəni qışda öldüyü düşünülən Günəşin dirilməsi üçün yandırıldığı kimi də yozulur. Masanın üstündə burxanlara tərəf dağ olunmuş yağ çəkilmiş qara qoç və ya keçi başı qoyur, onun da alnının ortasına, yəni qaşqasına «kas» işarəsi çəkirdilər. Bu, şüası ətrafa yayılan Günəşin təsviridir. Xalqın təsəvvürünə görə, bu, qışda şəfəqləri sönükləşən Günəşi diriltməyə xidmət edir. Yeni il ərəfəsində aalın ağsaqqalları arjaan çiləyə-çiləyə, ardıc və kəklikotu tüstülədə-tüstülədə xoş sözlər, alqışlar deyir, ailələrə xeyir-bərəkət, uzun ömür, can sağlığı diləyirlər. Alqışlar arasında məhsulun bol olmasına, qoyun-quzunun, mal-qaranın artımına yönələnlər xüsusi yer tutur. Axşam müqəddəs oxu (ıdık ok) sadakdan çıxardıb öqün ən hörmətli yerinə bərkidir, ona üç yaşlı uşağın saçı bükülmüş (tıvalarda ilk dəfə uşağın başını üç yaşında qırxırlar – G.Y.) kadak (bəxşişlik ipək şərf), al-əlvan lentlər bağlayır, bişmiş yağlı qoyun quyruğu tikələri düzürlər. Şaqaanın bərabərlik bayramı olduğunu da vurğulayırlar. Bayram günləri kasıbla varlı, böyüklə kiçik arasındakı fərq götürülür. Heç kəs bir-birinə yuxarıdan aşağı baxmır. Bunun üçün də hamı bir-birini «amırlajır» deyilən salamla salamlayır, yəni kiçiklər ovuclarını yuxarı tutaraq əllərini uzadır, böyüklər isə ovuclarını aşağı vəziyyətdə əyərək onların əllərini tuturlar. Amırlajır insanlar arasında yaş fərqini silir, hamının bərabər olduğunu göstərir, küsənləri barışdırır. Bayramda hamı bir-birinə hədiyyə verir.  Adətən, ağ şeylər bağışlanır – ağ kağız, ağ xəz, ağartı, ağ keçi və s. Ağ rəngə üstünlük verilməsi xoşbəxtliyin, ağ günlərin rəmzi kimi anlaşılır. Dilimizdə tez-tez işlədilən «ağ günə çıxasan», «Günün ağ olsun» kimi alqışların da bu rəmzi məna ilə bağlılığı aydındır. Tıvalar uzaq yola çıxanın arxasınca su deyil, süd atır, yolunun ağ olmasını arzulayırlar. Novruz bayramında olduğu kimi, Şaqaada da yeməklərə xüsusi fikir verilir. Tıvalara görə, yemək nə qədər çox olarsa, yeni ildə həmin ailənin süfrəsi eləcə bol olar. Masaya pörtləmə, ağartı, şorbalar, kömbələr, yağda qızardılmış kürəciklər (boorzaklar) qoyulur. «Kulak mançı azı Şaqaa mançızı» deyilən, ət və xəmirdən hazırlanmış qulağabənzər yemək növü Şaqaada daha çox sevilir. Adi vaxtlarda az-az bişirilən düyü bayram günləri yeməklərin başı olur. Süfrəyə düzülən hər bir şey bolluq, bərəkət rəmzi sayılır. Bayram axşamı oğlanlar bir öqə, qızlar da başqa öqə yığışaraq fala baxır, əyləncələr keçirirlər. Yeni ildə fala baxan gəncləri başlıcası ailə məsələləri maraqlandırırsa da, yaşlıları heyvanın, aalın, dölün, uşaqların taleyi daha çox narahat edir. Fala baxma iki cür olur: dədə-baba üsulla, yəni sınamalarla (qəlyanın yaxşı çəkilməsi, şamın tez və ya gec yanıb qurtarması və s.), bir də ki, lamaların astroloji kitablarla baxdıqları fallar. Ailədə yeni doğulan uşaq varsa, fala baxan zaman ona pis gələcək düşürsə, çox vaxt qıza oğlan, oğlana qız adları və yaxud Baqay-ool (Pis oğlan), Xirliq-ool (Kirli oğlan), qıza Xara xıs (Qara qız) və s. kimi adlar qoyaraq ölümü və yaman ruhları çaşdırmaq istəyirlər. Əvvəllər hər Şaqaa günü hamının yaşının üstünə bir yaş da gəlirdi. Lakin lamaizm yayıldıqdan və lama astroloqlara maraq artdıqdan sonra uşağın nəinki doğum ilini, hətta ayını, gününü və saatını da yadda saxlamağa başladılar. Bayram günləri çalışırdılar ki, öqdə yaşıllıqla bağlı nə isə bir şey olsun. Bu məqsədlə bayrama qədər ağac budaqlarını kəsib evdə suya qoyurdular ki, tez yarpaqlasın və çiçək açsın. Şamanlar da bu bayramda iştirak edir, alqışlar söyləyir, xeyir-bərəkət diləyirdilər. Əgər oturaq həyat tərzi keçirən, əkinçiliyə üstünlük verən xalqlarda səməni başlıca rəmz kimi götürülürsə, heyvandarlıqla məşğul olan bölgələrdə yeni ildə mal-qaranın, qoyun-quzunun çoxalmasını «təmin» edən rəmzlərə üstünlük verirlər. Bu məqsədlə də tıvalar Şaqaa ərəfəsində öqün girəcəyindən sandıqlar (aptara) qoyulan yerədək, bacanın hər iki tərəfindən və ya onun ətrafına quzu və çəpişlərin bağlandıqları xöne və çelelər (çatılar) asırdılar. Yeni ildə var-dövlət arzusundan doğan bu adətdən başqa tavandan ev heyvanlarının rənglənmiş fiqurları, oyuncaq cam, çömçə, təknə kimi əşyalar asılırdı. Var-dövlət rəmzi sayılan bu oyuncaqlar nəsildən nəslə keçir, miras qalır, onlarla oynamaq isə qəti qadağan edilirdi. Şaqaa qabağı lamaizmin təsiri olaraq həmçinin göydəki Aya, ulduzlara da sitayiş edirdilər. Belə ki, yeni ilə lap az qalmış öqün çöl tərəfinə yumruq boyda üç qar topu qoyurdular ki, Uluq Çedixan (Böyük Ayı bürcü. Monqol xalqları ona dolaan deyirlər - G.Y.) üç dəfə aalı dolanarkən onlarla öz atını sulasın. Uluq Çedixana hər ailə hər ayın 22-də dua edər, öqlərdə çıraqlar yandırırdılar. İnama görə, dua ilə birlikdə ulduzları da qonaq edirdilər. Lamaların dediklərinə görə, hər bir ulduzun insan və heyvanların taleyində mühüm rolu var. Onların sitayiş obyektlərindən biri də Orion bürcüdür. Rəvayətə görə, bu, ana maralı qovaraq göylərə çıxan ovçu ilə bağlıdır. Tıva ovçuları həmişə ov qabağı Orion bürcünə qurban verirlər. Ona görə də yeni il axşamı bir qayda olaraq bürclərə qurbanlar verilir və əvəzində onlardan bir çox şeylər dilənilirdi. Bu vaxt lamalar təsbeh çevirərək sutralar oxuyur, alqışlar söyləyirlər, buğda unundan insan fiqurları düzəldir, sonra da yandırırdılar. Belə bir inam vardı ki, bu ayin təzə ildə bolluq yaradacaq. Şaqaa günü qalanan tonqalın başına toplaşanlara, elə-obaya xeyir-duanı əvvəllər şamanlar, sonralar isə el ağsaqqalları verirdilər. Onlar qazandan çömçə ilə çay (tıvalar bərk kərpic çayları qazanda qaynadıb bişirir və çömçə ilə piyalələrə töküb içirlər – G.Y.) götürərək dörd yana çiləyə-çiləyə deyirdilər: «İlanların qabığı soyulmağa başlayır. Yeni ilin ilk günü oyanır. Bütün çətinliklər arxada qalıb. Qoy, yaxşı hər nə varsa, üzünü bizə çevirsin! Öz zəhmətilə yaşayanlara xoşbəxtlik, əmin-amanlıq! Xəstəlik və günahlar bizdən yan keçsinlər!…» Bütün bunlarla yanaşı yuxarıda Şaqaa bayramına bir sıra lamaizm ünsürləri də girdiyinin şahidi olduq. Orion bürcünə qurbanlar vermək, burxanların önündə şam və ya çıraq yandırmaq, lamaların sutralar oxuması, astroloqların ulduzlarla, kitablarla fala baxması, Şaqaanın ilk günü xüredə xural təşkil olunması, Buddanın 16 möcüzəsinin şərəfinə şənlik keçirilməsi və s. dediklərimizə sübutdur. Şaqaa yaşamaq üçün lamaizmin bu cəhətlərini, adətlərini özündə birləşdirmək məcburiyyətində qalmışdır. Lamalar lamaizm ünsürlərini qatmaqla Şaqaanı dini bayrama çevirməyə çalışsalar da, onun qədim ümumtürk kökləri, əlamətləri, Novruz bayramı ilə birbaşa əlaqəsi danılmazdır. Bu da bizim yeni il bayramımızın yaranışca tarixin qatı açılmamış səhifələrilə bağlılığına bir daha sübutdur.
Şaqaa bayramının misalında qeyd etdik ki, Türklər müxtəlif dinlərə qulluq etmiş və öz mədəniyyətlərində həmin dinlərin izlərini bu günümüzə qədər gətirmiş, yaşatmaq məqsədilə bugünkü dinlərə uyğunlaşdırmışdılar. Batı Trakya Türkləri arasında geniş yayılan və yeni il bayramı sayılan Mevris sevilən bayramlardandır. Bənövşənin açması, qaranquşların gəlməsi ilə başlanan Mevris bayramı çeşidli mərasimlərlə may ayının sonuna qədər davam edir. Əsas Mevris günü hamı ağaclı, suya yaxın bir çəmənliyə yığışır, soğanlı karmaca, döndürmə kimi yeməklər bişirir, soğan qabığı ilə yumurta boyayır, yumurta qabığında su içirdilər. Abdulhaluk M. Çaya görə, yumurta qabığı ilə bulaqdan su içənlər bununla boğazlarında ağrı olmayacağına inanırdılar. Bayramda hər kəs bir-birini isladırdı. Su ilə islatma yağışın bol olmasına yönəlik istəkdir. Evə dönərkən hər kəs bənövşə yığır və onu xəstəliyi, qocalığı və digər səbəblər üzündən çəmənliyə gələ bilməyən, evdə qalmağa məcbur olan yaxınlarına verirdilər. Onlar da bənövşə qomunu üç dəfə qoxlayıb üzlərinə sürtürdülər.
        Balkan Türkləri arasında da geniş yayılan Bahar bayramı əski Yuqoslaviya Türkləri tərəfindən Sultan-i Navruz adı ilə qeyd olunur. Digər yerlərdə olduğu kimi, burada da bayram müxtəlif oyunlarla, əyləncələrlə müşayiət olunur. Onlardan ən maraqlısı və gənclərin daha çox xoşuna gələni martufal oyunudur. Əslində martufal vəsfi-hal və digər falabaxmalar kimi gələcəkdən xəbər tutma arzusundan doğmuşdur. Martufal zamanı martufal başı adlandırılan bir nəfər küpün içərisinə atılmış üzük, düymə, sırğa və digər kiçik bəzək əşyalarını çeşidli manilərlə, bayatılarla çıxardırlar. Martufal başının öz manisi olurdu. Qaqauz Türkləri arasında da bu cür  maanilər var. Qaqauz folklorşünasları bu maaniləri Novruz adətləri sırasına qatmasalar da, onun digər Türk xalqlarının, xüsusilə də Bosniya Türklərinin martufal maaniləri ilə müqayisəli araşdırılması göstərir ki, qaqauzların İlkyaz yortusu, Martacıq adlandırdıqları bahar bayramı digər Türklərin bayramları ilə sıx bağlıdır.
        Əslinə qalsa, digər xalqlar arasında yaşayan Türklərin bahar bayramını yaşatmaları çox çətin olmuşdur. Zaman-zaman bir çox adətlər, ayinlər ortadan qalxmış, bəziləri yeni  məna kəsb etmişlər. Belə çətin şəraitdə bahar bayramını yaşadan Türklərdən biri Kipr Türkləridir. 400 ildən bəri onlar yunanlarla bərabər adada yaşasalar da, müxtəlif təzyiqlərə və təhqirlərə məruz qalsalar da, yeni il, bahar bayramını qoruyub saxlayaraq günümüzə çatdırmışlar. «Mart dokuzu» adı ilə bilinən bu bayram günü Batı Trakya Türklərində olduğu kimi, Kipr Türkləri də çöllərə, dağlara çıxar, özlərilə boyanmış yumurta və digər yeməklər götürər, bahar çiçəkləri toplayar, çeşidli oyunlar və yarışlarla əylənərdilər. 70-ci illərə qədər yunanlarla qarışıq yaşayan Kipr Türkləri üçün öz adət-ənənələrini yaşatmaq çətin olsa da, adanın Türk əhalisi şimala köçdükdən sonra bu çətinliklər aradan qalxmışdır.
        Bayramın istənilən səviyyədə keçirilməsinə bəzən mənfi təsir göstərən hadisələr də olur. Belə hadisələrdən biri Türkiyədə Novruz günü terrorçuların Türkləri qətlə yetirərək bayramı yasa çevirmələri olmuşdur. Bu hadisədən sonra Türklərdə Novruz bayramına qarşı bir soyuma hiss olunsa da, eyni bayram kürd əhalisi arasında daha da coşqu ilə qarşılanmağa başlandı. Yavaş-yavaş Novruz Türkiyədə bir qrup adamın əlində oyuncağa çevrilməyə başladı. Novruz günləri mütləq nə isə pis bir hadisənin baş verə biləcəyi qorxusu altında yaşayan Türklər özləri də bilmədən əski Türk bayramını əllərindən verməyə başlamışdılar. Lakin Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra Azərbaycandan, Qazaxstandan, Özbəkistandan, Qırğızıstandan və digər Türk bölgələrindən Türkiyəyə axışan tələbələr, müəllimlər özlərilə gətirdikləri Novruz havası, Novruz adətlərilə bu bayramı Türkiyəyə qaytardılar. Artıq 1995-ci ildən burada da Novruz bayramı keçirilməkdədir. Hər il Türkiyədəki Atatürk Kültür Mərkəzinin təşəbbüsü ilə ölkənin müxtəlif şəhərlərində Türk Dünyasının ayrı-ayrı bölgələrindən gələn alimlər bahar bayramının əsas mahiyyətini xalqa çatdırırlar. Belə toplantıların əsasən kürdlər yaşayan bölgələrə salınmasının da xüsusi anlamı var. Belə ki, 1999-cu ildə əsas simpozium Elazığda keçirilsə də, gələn qonaqları qrup-qrup narahat bölgələrə yollamışdılar ki, orada da Novruzun kökünü xalqa izah etsinlər. Mən qaqauz, qazax, Altay alimlərilə bir yerdə Qaziantəp şəhərinə getmişdim. Cəmi 5-6 nəfərlik kiçik qrupumuz iki gün içində burada keçirdiyi konfrans və görüşlərdə bayramın Altayda da, Qaqauz Yerində də, Azərbaycanda da, Qazaxıstanda da eyni coşqu ilə keçirildiyini anlatdı. Böyük zaldakı konfrans zamanı zalı tərk edən bir qrup gəncin bu meydanoxuyucu hərəkəti belə dinləyicilərdəki marağı söndürmədi.
        Xruşşovun dövründə Türk respublikaları Novruz bayramını dövlət adamlarının iştirakı ilə keçirməyə başladılar. Lakin əsl kökə qayıdış Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra baş verdi. Bu yolda ilk addım əski bayramların, o cümlədən də Novruz bahar bayramının dirçəldilməsi oldu. Bu bayram ayrı-ayrı Türk respublikalarında rəsmi tətilli bayram elan olundu.
        Özbəkistanda Novruzun 2500 il tarixi olduğu söylənilir. Sovetlərin ilk illərində Novruzu yaz və kəndli, əkinçi, maldar bayramı kimi keçirilməsinə müəyyən müddət izin verilsə də, XX əsrin 20-30-cu illərində Novruz bayramının yanlış olaraq dini bayram olduğunu önə sürərək ciddi qadağalar qoyuldu. Lakin xalq ailələrdə bu bayramı keçirirdi. Xalq ədəbiyyatının gözəl nümunələrində, Əbu Reyhan Biruninin, Əlişir Nəvainin, Furkatın və başqalarının əsərlərində Novruz yaşayırdı. Özbəklər Növroz bayramına təbiətin köynəyini dəyişdiyi, qış yuxusundan oyandığı gün kimi baxırdı. Xruşşovun dövründə Novruzun keçirilməsinə ilk dəfə Özbəkistanda icazə verildi. Kommunistlərin rəsmi bayram kimi keçirilməsinə qadağa qoyduqları bu bayram 1990-cı ildən rəsmi olaraq keçirilir. 1991-ci ildə isə prezident İslam Kərimovun çıxardığı qərarla 21 mart tətil elan olundu, eyni zamanda Novruz Fondu yaradıldı. Fond Novruzu lazımı səviyyədə keçirmək imkanı olmayanlara yardım məqsədilə yaradılmışdır. Özbəkistanda 21 martdan başlayaraq Özbəkistanın Əndican, Fərqanə, Nəməngan, Sürxandərya, Daşkənd və bu kimi on bir vilayət və bir muxtar respublikasında (Qarakalpak Muxtar Respublikası) xalq bir həftə «sayil», «xalq sayili», «sayil əyləncələri» keçirir. Bahar bayramının əsas özəlliyi süfrədə yeməyin bol olmasıdır. Özbək qadınları qız-gəlinlərlə bərabər səbzəli çuvarə, çelpek, çözmə, həlim, sırmaynan, meyir, peşmek, samsa kimi yeməklər hazırlayırdılar. Quş ətindən hazırlanan xörəklərə üstünlük verilirdi. Həmin gecə qazanlar dolu olmalıydı. «Qazan doldu» adətinə görə, qadın «ruzumuz bol olsun» deyərək qapağı qazanın ağzına qoyurdu. Süfrəyə «S» hərfilə başlayan yeddi yemək qoyurdular: «samsa», «sümələk», «səbzi», «sedene», «seryağ», «sev» və «süd». Bundan başqa ortaya çoxlu baharat, yer-yemiş qoyulurdu: salma, sumax, iydə, nabat, ceviz, turşəng, paxlava, ketleme və b. Qarakalpaklar özbəklərdən fərqli olaraq Novruz köje də bişirirlər. Bayrama bir həftə qalmış qadınlar buğda cucərdir, ondan xüsusi Novruz yeməyi olan sümələk hazırlayırlar. Novruz süfrəsi üçün ayrıca aşurə də hazırlayırlar. Bu yemək yeddi nəsnənin qarışığından (yarma buğda, arpa, noxud, qarğıdalı, düyü, maş və lobya) əmələ gəlir. Adətən, süfrənin üstünə böyük bir çörək, ətrafına boyanmış yumurtalar, içində yaşıl yarpaq olan qabda su da qoyurlar. Bütün bunlar əkinçi xalqın qədimdən gələn ayinlərinin izləridir.
        Novruz günlərində meydan tamaşalarına geniş yer verilir. Kəndirbazlar, çalğıçılar, şairlər öz məharətlərini göstərir, cavanlar at yarışına çıxır, güləşir, bazar meydanında həvəskarlar xoruz və qoç döyüşdürür, dehqanlar (əkinçilər) əkin-biçin söhbəti edir, yaşlıların məsləhətlərinə qulaq asırlar. Mərasimin əsas iştirakçısı isə Baba Dehqandır. Baba Dehqan yaşıl çapan geyir. Ona Baba Novruz və ya Baba Kəndli də deyirlər.
        Bayram günlərində uzun və qarlı qış səbəbilə baxımsız qalan məzarlar ziyarət edilir, təmizlənir, səhmana salınır. Ancaq bunu 21 mart günü deyil, əvvəlki günlər edirlər. İnsanlar dövlət idarələrində işlədiklərindən bu cür iməcliklər həftə sonlarına, istirahət günlərinə salınır. Bu günlərdə özbəklər dünyaya gələn oğlanlara Nooruz, qızlara isə Növbahar, Baharay, qarakalpaklar isə oğlanlara Novruz, Novruzbay, qızlara isə Novruzbikə kimi adlar verirlər.
        Özbəklər bayramı rəsmi olaraq Nəvai adına Milli parkda, qarakalpaklar isə Nukusda (Nökisdə) Müstəqillik Meydanında keçirilər. Bu şənliklərin əsas iştirakçıları yaşlı, nurani, müdrik, təmiz qəlbli, qayğıkeş Baba Dehqan, dəliqanlı, igid, zəhmətkeş, mərd, cəsur gənc olan Novruz və Dehqan Babanın nəvəsi gözəllik, bakirəlik, bahar rəmzi olan Baharaydır. 
         Qazaxlarda il başı sayılan, gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi 21-22 marta Nevruz-Ulus deyirlər. Çox vaxt bu bayramda doğulan uşaqlara Nevruzbay, Meyrambek kimi adlar verirlər. Təmizlik işləri, təzə paltar geyinmək, çeşidli yeməklər bişirmək, görüşlər, salamlaşmalar, bayramlaşmalar bu günlərin hər an rastlanılan özəlliklərindəndir. Qazaxlar keçə üylər qurur, Nevruz Köje (Novruz şorbası) içir, dombrada çalaraq aytıs ifa edir, at yarışı, güləş keçirirlər. Hazırda Novruz günü rəsmi bayram kimi qeyd olunur və həmin gün iş günü sayılmır.
        Ən qısa yaz Türkmənistanda yaşanır. Cəmi bir ay sonra yaz öz yerini qızmar yay günlərinə verir. Bununla belə türkmənlər də Novruz bayramını eyni şadyanalıqla keçirir və həmin günü rəsmi olaraq tətil edirlər.
        Bahar bayramı təkcə Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Krım, Balkan, Kipr və digər bölgələrdə yaşayan müsəlman Türklər arasında deyil, başqa dinlərə qulluq edən Türklər arasında da çeşidli adlar altında qeyd olunur. Bu baxımdan Azərbaycanın da mövsüm mərasimləri sırasında özünə dərin kök salmış, məlum dinlərdən qat-qat əvvəl yarandığı heç kimdə şübhə doğurmayan bahar bayramının qeyri-müsəlman Türklərin bahar və yeni il bayramları ilə müqayisəli öyrənilməsi məsələyə daha da aydınlıq gətirə bilər.

        Qeyd: 4 ildir «Müasir İnkişaf» İctimai Birliyi Dünya Türklərinin Həmrəylik Günü ilə bağlı təbliğat aparır. İlin müəyyən bir günündə bütün Türk Dünyasının belə bir bayramı qeyd etməsi 300 milyonluq Türk millətinin düşüncəsində birlik, birləşmək kimi ideyaları inkişaf etdirə bilər. Həmin günün 21 martda keçirilməsi təklifi də artıq cəmiyyət tərəfindən dəstəklənməkdədir. Çünki məhz bu gündə bütün Türk Dünyasında Novruz bayramı, Ergenekon günü qeyd edilir. Eyni zamanda 1993-cü ilin mart ayında Türk Dövlət və Muxtar Qurumlarının Dostluq, Qardaşlıq və İşbirliyi adlanan Qurultayın ilk toplantısı keçirilib. 2009-cu ildən etibarən «Müasir İnkişaf» İctimai Birliyi bu günü bayram kimi qeyd etməkdədir. Türk Dünyasını birləşdirə biləcək ikinci belə bir ortaq günün olmadığını nəzərə alaraq Dünya Türklərinin Həmrəylik Günü adlı bayramın məhz həmin tarixdə keçirilməsi təklifi özünə geniş tərəfdarlar tapmaqdadır.

Bu yazı 2385 dəfə oxunmuşdur.

Çap et Paylaş Yaddaş qeydi Dosta göndər Share


Şərh


Ad və soyadınız* :
E-mail* :
Veb saytınız:
Şərhiniz* :