-->
Məqalələr



Sorğu


Vəhhabiləri Azərbaycan üçün təhlükə hesab edirsinizmi?

Bəli (315)
Xeyr (192)
Bilmirəm (29)



ARXİV
Dost saytlar
Sayğac

free counters

Baxış bucağı
Şiriftin ölçüsünü dəyiş

Türk–İslam sintezi


Elman Mustafa

1 fevral 2011-ci il - 7 mart 2011-ci il

    Z.Göyalpın sosioloji-fəlsəfi fikirləriylə bağlı olaraq burada qısaca da olsa, Türk – İslam Sintezi anlayışından söz açmaq istəyirəm. Bu anlayış özəlliklə, Z.Göyalpın “Türk millətindənəm, İslam ümmətindənəm və Qərb mədəniyyətindənəm” görüşüylə doğrudan-doğruya bağlıdır.
    Türk – İslam Sintezi məsələsiylə bağlı olaraq iki başlıca görüş ortaya qoyulub. Bunlardan biri Türk – İslam Sintezinin mümkünlüyünü irəli sürür, digəri isə belə bir sintezin mümkün olmayacağını bildirir.
    Türk – İslam Sintezinin mümkünsüzlüyünü bildirənlər nə deyirlər? Onlar deyirlər ki, Türk milliyyət, İslam isə din olduğuna görə bir-birindən tamamilə fərqlənirlər, yəni fərqli şeylərdir və bu fərqli olanların sintezini isə yaratmaq mümkün deyil. Ancaq onlar eyni zamanda deyirlər ki, “sintez” iki fərqli ünsürün birləşərək üçüncü bir ünsürü meydana gətirməsidir. Bu gedişdə isə ilk iki ünsür öz keyfiyyətlərini itirir və ortaya çıxan üçüncü ünsür tamamilə yeni keyfiyyətlər daşıyır. Deməli, Türk və İslam ünsürləri birləşib öz keyfiyyətlərini itirmədən sintez yarada bilməzlər. Türk – İslam Sintezinin mümkünsüzlüyü görüşünü müdafiyə edənlərin ana fikri belədir.
    Adı çəkilən Sintezin mümkünsüzlüyünü söyləyənlər öz fikirlərində həm Hegelin idealist tarix fəlsəfəsinə, həm də materialist diallektikaya əsaslanırlar. Bir az başqa ifadəylə desək, onlar Türk – İslam Sintezini idealist (Hegelçi) və materialist (Marksist) dialektikadan çıxış edərək açıqlayırlar. Bilindiyi kimi, tarixin gedişini bu dialektik üsul tezis, antitezis və sintez sxemiylə açıqlayır. Tezis və antitezis arasında ziddiyyət var. Ziddiyyətdə olanlar birləşərək sintez yaradırlar.
    Qərbin bu dialektik üsulu onun mədəniyyətinin özündən doğulmuşdu və Qərbdə tarixin müəyyən bir mərhələsini açıqlamağa yarayırdı. Qərbdə yüzillər boyu (Orta çağda) Xristianlıq dini ilə elm arasında savaş sürüb getmişdi. Katolik kilsəsinin, inkvizisiyanın iti gözlərindən Qərbdə heç bir elmi çalışma, heç bir elm adamı yayına bilməzdi. Ən çeviklər belə, gec-tez bu gözlərin qəzəbinə uğrayırdı. Yenə də bilindiyi kimi, bu savaş, bu ziddiyyət Qərbdə 16-cı yüzildə Renessans hərəkatıyla ömrünü başa vurdu, bitdi. Bundan sonra isə elm dinə meydan oxumağa başladı. Ancaq Renessansın özü antik dəyərlərin, əski yunan-latın mədəniyyətinin Xristianlıq ilə bir sinteziydi.
    Keçən yüzildə Qərbdə özünü göstərən elm yenilikləri – kvant mexanikası və nəzəriyyəsi, kvant mexanikasının tərkibində olan və Danimarka fiziki N.Borun irəli sürdüyü uyğunluq və tamamlama prinsipləri, müəyyənsizlik prinsipi (V.Heyzenberq), termodinamika, biofizika, kimya, riyaziyyat elmləri sahəsində araşdırmalar nəinki təbiətşünaslıqda, eləcə də sosial, humanitar elmlərdə böyük dönüşlər yaratdı. Dünya şöhrətli alim Lütfi Zadənin 1965-ci ildə bulanıq məntiq (səlis olmayan məntiq) anlayışı və nəzəriyyəsini irəli sürməsi elmdə, sosial düşüncədə görünməmiş yenilik oldu. Bu yeni meyllər, səylər 20-ci yüzilin ikinci yarısında sinergetikanın – təbiət və cəmiyyətdə özünütəşkil haqqında elmlərarası yeni elmin təşəkkülünü ortaya qoydu. Sinergetika və onun sosial sahədə ifadəsi olan sosial sinergetika dünyaya tamamilə yeni baxış kimi özünü göstərdi. Sinergetika təbiət və cəmiyyətin inkişaf proseslərinin yeni dərk edilməsi – yeni inkişaf nəzəriyyəsi idi. O, təbiətşünaslıq elmləri ilə sosial-humanitar elmlərin dialoqunu mümkün etdi.
    Sözlük anlamı “birgə, uzlaşdırılmış fəaliyyət” olan sinergetika mürəkkəb sistemlərin özünütəşkilinə dair elm kimi təşəkkül etdi. Ona mürəkkəb sistemlər nəzəriyyəsi, xaoslar nəzəriyyəsi də deyənlər oldu. Qarşılıqlı təsir, ideal, nizam və vəhdət sinergetikanın təməl anlayışları idi. Sinergetika sistemin hissələri arasında qarşıdurmanı, ziddiyyəti deyil,vəhdəti, dünyanın vahid elmi və sosial mənzərəsini təqdim etdi.
    L.Zadə “humanist sistemlər” anlayışını da dövriyyəyə gətirdi. O, belə bir nəticəyə gəldi: elə sistemlər var ki, onların davranışına insanın mühakimə, təfəkkür və emosiyaları çox güclü təsir göstərir. Bu sistemləri L.Zadə humanist sistemlər adlandırdı. Beləliklə də, siyasi, iqtisadi, hüquqi və s. sistemlər, insan və cəmiyyət də humanist, sinergetik sistem kimi müəyyənləşdirildi.
    Sinergetik yanaşmanın təşəkkülü nəticəsində 20-ci yüzilin sonlarında inkişafa dialektik yanaşmanın, bir elmi üsulun, bir inkişaf yolunun hər zaman, hər mühitdə, hər sahədə doğru olduğuna dair Qərbdəki inamın hökmranlığı sarsıldı. Bu yanaşmanın – istər Hegelçi (idealist) dialektika, istərsə də materialist dialektika olsun, kainat, təbiət, insan və cəmiyyət haqqında yarımçıq və yanlış bilik verdiyi aydın oldu. “İnkarı inkar” qanunu münaqişə məntiqiydi, ziddiyyəti daha da dərinləşdirirdi. Sinergetik yanaşma isə sintez, sinkretizm və sinergiyanı (qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı, uyumlu-harmonik əlaqəni) inkişafın başlıca amilləri sayırdı. Dialektikanın “əksliklər” kimi təqdim etdiyini sinergetika “müxtəlifliklər” olaraq müəyyənləşdirdi. Hər yeni inkişaf pilləsinə keçid dialektik qanuna görə qarşıdurma, ziddiyyət ilə, sinergetik baxışa görə vəhdətlə mümkün olurdu. Bir sözlə, dialektikada inkişfın qaynağı ziddiyyət, sinergetik yanaşmada isə vəhdət idi. Bu vəhdətdə, özünütəşkildə ayrı-ayrı qüvvələrin, hissələrin öz “məni” də itmir, sistemdəki sinergizmlə - uzlaşdırılmış, kooperativ davranış effektli ilə birlikdə var olur. Qərbdə 20-ci yüzildə özünü göstərən və yuxarıda sözü edilən elm yenilikləri göstərdi ki, heç bir elmi üsul, heç bir elmi nəzəriyyə gerçəyi ifadə etməkdə “təkcə” olduğunu iddia edə bilməz, hər dəyişmənin ən dərin təməlində bir dəyişməyən mahiyyət, bir dəyişməyən “maya” var.
Analitik və fraqmentar (yarımçıq) Qərb düşüncə tərzinin, Qərb modelinin böhranı 20-ci yüzilin ikinci yarısında getdikcə dərinləşdi. Soyuq savaşın bitməsindən sonrakı yeni dünya nizamı ilə bağlı Qərbdə pessimist, münaqişə və savaşı elm baxımından əsaslandırmağa, haqlı çıxarmağa çalışan ideyalar, təlimlər beyinlərə yeridilməyə başladı. Bu ideyalar, təlimlər gələcəyin tutqun, insanı ruhlandırmayan, insana heç də yaxşı bir şey söyləməyən modelini qururdular. 1993-cü ildə Harvard universitetinin professoru S.F.Hantinqton “sivilizasiyaların toqquşması” ideyası ilə çıxış etdi. S.F.Hantinqtona görə soyuq savaş dövrünün klasik münaqişəsini indi mədəniyyətlər arasında münaqişə əvəz edir. Gələcəkdə sivilizasiya identliyinin (eyniləşməsinin) böyük rol oynayacağını söyləyən S.Hantinqton dünyanı altı-yeddi (Qərb, Tay-Konfusi,İslam, Hind, Slavyan-Pravoslav, Latın Amerikası, bəzən də Afrika sivilizasiyası əlavə edilməklə) sivilizasiyaya bölür və gələcək dünyanın xeyli dərəcədə bu sivilizasiyaların qarşılıqlı təsiri altında müəyyənləşəcəyini irəli sürürdü. Onun fikrinə görə gələcəkdə toqquşmalar üç sivilizasiya – Qərb, Tay-Konfusi və İslam sivilizasiyaları arasında meydana gələcək, sivilizasiyalar arasında qarşıdurma güclənəcək. Münaqişəni obyektiv bir fenomen kimi təqdim edən S.F.Hantinqton Qərbi ona düşmən olan sivilizasiyalar tərəfindən getdikcə daha ciddi təhlükə gözlədiyini, vahid universal sivilizasiyanın meydana gəlməsinin mümkünsüzlüyünü bildirirdi. S.F.Hantinqtondan təqribən bir il sonra Fransada Z.Laidi qarmaqarışıq, azdırılmış və mənadan məhrum dünya haqqında ideya irəli sürdü. O, “Mənadan məhrum dünya” adlı əsərində dünya inkişafının “məna böhranı”nın kəskinləşəcəyini xəbər verirdi.
    Uzun müddət ABŞ-ın prezident idarəsində çalışan və bestsellerlərin yazarı olan P.C.Byukənən 2001-ci ilin sonunda “Qərbin Ölümü” adlı kitabını nəşr etdirdi. Əslində Avropanın üstündə ağı deyən bu kitabda o, Qərbi hədəf alan dörd təhlükədən – doğum sayının aşağı olması, daimi yaşamaq üçün köçüb gələnlərin – mühacirlərin böyük axını, müstəqil dövlətlərin suverenliyinin sarsılması və öz identliyindən imtina demək olan “mədəni inqilab” kimi təhlükələrdən dərinləməsinə söz açır.
    Qərbdə (Avropada) ilahiyyat ilə fəlsəfənin qovşağında deklinoloji adlanan çox güclü bir axın – cərəyan da meydana gəlib. Deklinoloji (İngiliscə “to decline” – “pisləşmək”, “tənəzzül etmək” sözündən) Qərb sivilizasiyasının qaçılmaz olan süqutunu, xristianlığın tezliklə son gününün gələcəyini xəbər verməkdədir.
    Qarşılıqlı fayda verən əməkdaşlığa, uyumlu-harmonik əlaqəyə əsaslanan sinergetik yanaşma,  bulanıq məntiq (səlis olmayan məntiq) nəzəriyyəsi Şərq düşüncə tərzinə, Şərq elminə dönüş idi. Bu yeni elmi istiqamət, yeni dünyabaxışı əslində Şərq məntiqini haqlı çıxarır, onun çox yüksək elmi səviyyə daşıdığını təsdiqləyirdi. L.Zadənin davamçılarından olan B.Koskonun sözləriylə desək, bulanıq  məntiqdə  Qərb və Şərq qarşılaşdılar. Bir sözlə, Şərq düşüncəsi dünyaya müxtəlifliklərin vəhdətindən baxdığı halda, fraqmentar və analitik xarakterli Qərb düşüncəsi dünyanı səthi, yarımçıq izah edirdi. Bu durum 20-ci yüzilin ikinci yarısında daha da aşkar oldu.
    Əslində “sinergiya” anlayışı ilk öncə ilahiyyatda işlədilmişdi (Bu anlayış sonralar sosial-fəlsəfə elmlərinə gətirildi). Özəliklə, İslam dininin və qaynaqlarını Qurani-Kərim və hədislər təşkil edən təsəvvüfün ölçüyəgəlməz sinergetik potensial daşıdığı artıq müxtəlif araşdırmaların getdikcə böyük diqqətini çəkməkdədir. İslam dini kainatı, bütün canlı və cansız varlıqları əzəli-öncəsiz bir vəhdətdə təqdim edir. Təsəvvüfün “Vəhdəti-vücud” (Muhyiddin ibn Ərəbi) və “Vəhdəti-şuhud” (İmam Rəbbani) təlimləri vəhdətin bənzərsiz örnəyi olaraq insanın Allah ilə vəhdətdə mənəvi qovuşmasını olduqca bitkin bir şəkildə göstərirlər. Xristianlıqda isə insan ilə Tanrının qovuşması insanın şəxsində enerji qovuşması kimi verilirdi.
    İslam dini miləti dövriyyədən çıxarmır, onu inkar etmir. Qurani-Kərim milli ilə ümuminsanlığın (ümumbəşərinin)sarsılmaz bir vəhdətdə olduğunu bildirir. Əl-Hucurat surəsinin 13-cü ayətinin məzmunu ilə buyurulur:”Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratdıq. Sonra bir-birimizi tanıyasınız (kimliyinizi biləsiniz) deyə sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq”. Saysıy-hesabsız insanların heç biri yüzdə yüz bir-birinin eyni deyil. Onların hər birinin öz “mən”i, maddi və mənəvi fərqləri var. Bununla belə, insan olaraq onların hamısı da ümuminsanlıq müstəvisində qovuşurlar. Bu müxtəlifliklərin bir vəhdətidir. İslam dini qarşıdurmanı, ziddiyyəti əsla qəbul etmir. Öz dini-milli gələnək və dəyərlərindən qaynaqlanan Qərbin siyasi-ideoloji təlimləri isə qarşıdurmanı, ziddiyyəti və əkslikləri təbiət qanunları və sosial qanunlar kimi təqdim etdiyini artıq Qərbdə etiraf edilməkdədir. Mən burada sinergetikanın, sinergetik ideyaların Qurani-Kərim gerçəyinə doğru inamla addımlayır demək istəyirəm.
    Əski  Türklərin mənəvi mədəniyyətiylə bağlı tərəfsiz araşdırmalar nəticəsində onların İslamdan öncəki din və düşüncəsinə dair bir çox gerçəklər ortaya qoyulub. Əski Türk dinində göy ilə yer arasında düşmənçilik və savaşın olmadığı gerçəyi də artıq çoxdan təsdiqini tapıb. Göy ilə yer arasında qarşılıqlı faydalı əlaqə, ilişki vardı. Dünyanın bir çox xalqlarında isə bu iki qüvvə arasında sonu gəlməyən savaş, mücadilə gedirdi.
    Bilindiyi kimi, Şamanizm əski Türk toplumuna çox sonralar və kənardan gəlib çıxıb. Şamanizmin bu gəlişi milli Türk düşüncəsinə xas olmayan bəzi yad fikirləri də gətirdi. Bu yad fikirlərin birinə görə Göy – Tanrının, yer isə Şeytanın ölkəsiydi. Ancaq bu inam Türk düşüncəsiylə doğmalaşa bilmədi. Nə də ki, Şamanizm əski Türk toplumunda din vəzifəsini daşımadı.
    Əski Türklər yer və suyun müqəddəs varlıq olduğuna inanırdılar: yer də, su da müqəddəs idi. Çöy Tanrı – Türk Tanrısı ilə birlikdə müqəddəs yer və su çətin anlarda Türklərə yardım edirdilər. Göy Türk (Orxon – Yenisey) yazılarında deyilir ki, Türk millətinin yox olmaması üçün, yenidən güclü bir millət olması üçün Göy Tanrı ilə müqəddəs yer və su birləşərək İl Təriş xaqanla onun xatununa (arvadına) dövləti qurmaqda yardım etdilər.
    Beləliklə, İslamdan öncəki əski Türk düşüncə tərzi və idealı da vəhdətə əsaslanırdı. Burada qarşıdurma və ziddiyyətə yer yox idi. Türklərin kainat, dünya və insanoğlunun (bəşəriyyətin) dərk edilməsi ilə bağlı olan düşüncəsində göy, yer və insanoğlu bir vəhdət, uyumluluq halında çıxış edirdi. Bu üçlük bir varlıq kimiydi. Türk dünya dövləti idealı da elə bu idi. Bu vəhdət düşüncəsini Göytürk yazılrı belə ifadə edir:
    “Yüksəkliklərdə göy, aşağıda yağız yer yaradıldıqda ikisi arasında insanoğlu yaradıldı, insanoğlunun üzərində də Türk xaqanı xaqan olaraq oturdu”.
    Burada, yeri gəlmişkən bir məsələyə də diqqəti çəkmək istəyirəm. Sinergiya nəzəriyyəsinin sosial-mənəvi həyata münasibətindən danışdıqda bu elmin Uzaq Şərq (Çin, Yaponiya) elm və məntiqini təsdiqlədiyi daha çox vurğulanır, bu sırada əski Türk düşüncəsinin yer aldığı sanki unudulur. Görünür, bu məsələ yeni-yeni araşdırmaları gözləyir.
Buraya qədər yığcam şəkildə deyilənlər “Türk-İslam Sintezi”nin mümkünlüyünü, təbiiliyini çox aydın şəkildə ortaya qoyur. Bu sinergetik sistemdə milliyyət və din bir-biriylə qarşılıqlı faydalı, uzlaşdırılmış münasibətdə olub davranışda uyumluluğu, harmoniyanı ifadə edir. Burada milliyyət və din bir-birinə qarşı deyil. Eyni zamanda din və milliyyət öz “mən”lələrini də itirmirlər. Bu sintez müxtəlifliklərin, çoxçalarlığın, çoxvariantlığın vəhdətidir, nizamıdır. Bu sistemdə yalnız müxtəlif qüvvələrin dialoqundan danışmaq olar. Bu sintez insanı ruhlandıran, onu yaşamağa qanadlandıran bir “gələcək modeli”ni ortaya qoyur. Bu model fərdiyyətçiliyi, praqmatizmi deyil, qarşılıqlı faydalı olan əməkdaşlığı, birgə fəaliyyəti aşılayır. Türk-İsam Sintezi davranışda “Türk”ün və “İslam”ın ölçülü, uyumlu şəkidə bir-birini tamamlaması – bütünləşməsidir. Bu Sintezin məqsədi qurtuluşdur, təcavüzdən qorunmadır, insanların daha yaxşı yaşaması və ədalətdir.
    Bugünkü dünyanı qloballaşma prosesindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Qloballaşma obyektiv meydana gələrək axıb gedən bir prosesdir. Vəhdət dünyanın, kainatın əzəldən-öncəsiz taleyidir. Qurani-Kərim bu vəhdəti öncədən bildirib. Ancaq çağımızdakı qloballaşmanın maddinin mənəvidən önə çəkilməsi şərti, yolu ilə yayılması nəticəsində onunla birlikdə qlobal böhran da addımlayır. Bu isə qloballaşmanın Qərbin faydaçı, fərdiyyətçi və yarımçıq idealları üzrə yayılması deməkdir, inkişafın yanlış yolu deməkdir. Bugün qloballaşma Qərbin xeyrinə həyata keçsə də onun qarşısında qaranlıq və dərin bir uçurum var.
    Qərb aləmi dünyanın yalnız bir qismidir. Dünya bir çox başqa ölkələri, xalqları da əhatə edir. Dünyanın gələcəyi birdir. Bu gələcək isə bütün dünya ölkələrinin, bütün dünya insanlarının ortaq gələcəyidir. Yanlış inkişaf yolu bu gələcəyi kölgələyir, onun taleyini sual qarşısında qoyur. Qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa, vəhdətə əsaslanan inkişaf yolu isə dünyanın gözəl gələcəyindən xəbər verir. Türk-İslam Sintezi belə bir gələcəyə aparan yollardan biridir.
Keçən yüzilin əvvəllərində “Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq” kimi bir təsnif yaxşı niyyətlə - İslam aləminin, Türk dünyasının qurtuluşu və çiçəklənməsi məqsədiylə irəli sürülmüşdü. Burada çox doğru olaraq “Türkləşmək və İslamlaşmağ”a bir-birinə qarşı olan deyil, bir-birini tamamlayan iki qüvvə kimi baxılırdı. Ancaq “Avropalaşmaq”, yaxud “Qərbliləşmək” ilə “Müasirləşmək” eyniləşdirilirdi. Bu eyniləşdirmənin hədəfi siyasi-iqtisadi və hərbi baxımdan Türk-İslam dünyası ilə Qərb arasındakı məsafəni birinci tərəfin xeyrinə dəyişdirmək kimi göz önündə tutulsa da bu bir yanlışlıq olub, inkişafın “Qərb modeli”ni köçürmək, iqtibas etmək idi. Qərbin inkişaf və dünybaxışı üsullarını köçürmə - iqtibas yolu ilə almaq isə təqlidçilikdən başqa bir şey deyil. Təqlidçiliyin də heç bir halda (ən yaxşı halda isə yarımçıq və zəif) yarar vermədiyi və verməyəcəyi bəllidir.
    Bugün Qərb dünyası qlobal böhranı yaşasa da, Qərb və Şərqin (Yaponiya və Güney Koreya kimi ölkələri çıxmaqla) siyasi-iqtisadi və sosial mənzərələri arasında böyük fərqlər qalmaqdadır. Türk-İslam dünyası milli mənafe ilə bağlı həll edilməmiş bir çox problemlərlə, sosial uyuşmazlıqlar ilə qarşılaşıb. Bütün bunların böyük ölçüdə üsul, yol təqlidçiliyindən qaynaqlandığı artıq elmi səviyyədə etiraf edilməkdədir. Dünyanın bugünki gedişi, mənzərəsi uğurlu şəkildə müasirləşmək üçün, milli mənafeyə təhlükəni yox dərəcəsinə endirmək üçün öz tarixindən, gələnək və dəyərlərindən, öz dini görüş və şərtlərindən qaynaqlanan irəliləyiş üsullarının, inkişaf yollarının tətbiqi gərəkdir deyir.

Bu yazı 1024 dəfə oxunmuşdur.

Çap et Paylaş Yaddaş qeydi Dosta göndər Share


Şərh


Ad və soyadınız* :
E-mail* :
Veb saytınız:
Şərhiniz* :